Hangen er op de stations binnenkort mogelijk borden met de aanbeveling: 'Word geen binnenvetter. Vloek!'? Helemaal ondenkbaar is dat niet. Want vloeken lucht op. Na een vloek is de woede uit het lichaam verdwenen. Dat is ook de belangrijkste bestaansreden van de vloek: een ventiel om agressie kwijt te raken. "Beter een vloek naar je hoofd dan een vuist", stelt Piet van Sterkenburg, tot voor kort als hoogleraar lexicografie verbonden aan de Universiteit van Leiden. De wetenschapper is het dan ook oneens met mensen die vloeken veroordelen.

Vloeken is overigens niet meer wat het geweest is, want de vloekende mens in Nederland ontkerkelijkt meer en meer. Niet langer moeten Jezus en Maria het ontgelden. Zestigers en zeventigers zeggen vaker 'shit' en 'fuck', blijkt uit onderzoek van Van Sterkenburg. Verder gebruiken Nederlanders volgens hem het liefst vloeken en verwensingen waarin iemand anders een lelijke ziekte wordt toegewenst. "Krijg de kanker, pest, aids, tering. Het lijkt wel alsof ze denken dat ze die ziektes nooit zullen krijgen als ze een ander ermee verwensen." De enige uitzondering is nog 'godverdomme'. "Wat weinigen weten is dat dit een zelfvervloeking is", aldus de professor. "Het is een verbastering van 'Als ik dit of dat niet doe, moge God mij verdoemen.'"

Trend zet door
Deze ontwikkeling komt niet als een verrassing. In Justitiële Verkenningen nr. 3 van 2003 beschrijft Van Sterkenburg deze trend al, aan het eind van zijn historisch overzicht over het vloeken sinds de Middeleeuwen. Een kort maar boeiend en leerzaam fragment uit dit college, overgenomen uit P.G.J. van Sterkenburg: 'Vloeken; hedendaagse uitdrukkingsvormen en veranderingen':

"Sedert de Middeleeuwen rust op het noemen en gebruiken van religieuze namen en zaken in de meeste culturen een enorm taboe. Het is dus niet verwonderlijk dat men als men wilde bluffen of als men zichzelf wilde ontladen, woorden gebruikte die ontleend waren aan het domein van de godsdienst. Tot aan de jaren zestig van de vorige eeuw waren het daarom vooral namen van bovennatuurlijke en helse machten, van goden, engelen en duivels, namen verbonden met de heilige zaken van de godsdienst, zoals het H. Kruis, de sacramenten, de mis, de wonden van God en het bloed van Christus die in de blasfemische vloek gebruikt werden. Hierbij teken ik onmiddellijk aan dat verminking van de oorspronkelijke formules en het uit gewoonte gebruiken van het woord god het taboekarakter van dat woord hebben verzwakt, waarbij god gaat fungeren als een versterkend toevoegsel, hetzij als nadrukkelijke bevestiging, hetzij als uiting van verschillende emotionele aandoeningen. Ik doel hierbij op uitroepen van het type ach here god, wel god allemachtig, mijn god nog aan toe, goeie god. God is in deze voorbeelden tot een bestanddeel van een interjectie geworden. In de jaren zestig ontstaat er een cultuur die alle ruimte wil laten aan emoties en vrije ontplooiing van de persoonlijkheid. De normen van de oude generatie worden failliet verklaard en alles moet nu kunnen.

De kerken lopen leeg en het geloof kalft af. De hele samenleving ontkerstent. Als er steeds minder mensen geloven in de God der christenen, dan hebben namen uit het domein van de godsdienst in magische vloekformules ook niet langer een grote taboewaarde. De niet-christen weet niet eens waarnaar die woorden verwijzen, laat staan dat hij hun explosieve kracht kent en weet uit te buiten. Men gaat dus op zoek naar woorden uit andere domeinen dan de godsdienst die nog wel kunnen intimideren en choqueren. De woordvelden die daarvoor genaast worden, zijn gevoelswoorden uit de obscene en scatologische sfeer. Vanaf genoemde periode moet god het in vloeken afleggen tegen shit, bullshit, fuck, merde. Zeker bij de jongste generatie. Het Nederlands informaliseert verder in de jaren zeventig. Het begrip ‘schuttingwoord’ heeft zijn zin verloren: op schuttingen en muren worden vrijwel geen woorden meer geschreven die betrekking hebben op seksuele zaken, maar politieke leuzen of namen van popgroepen (Van Sterkenburg en Van den Toorn, 1997). Opzettelijk onverhullende ruwe woorden worden gebruikt en zij worden ook gedrukt. Vooral op het gebied van de seksualia is men er aan gewend de dingen bij hun naam te noemen. Verdergaande verruwing in het vloeklexicon noem ik verwensingen als ga een cactus beffen, ga je kloten schuren en ga je parkiet pijpen. Het heeft er alles van weg dat de jongste generatie op zoek is naar de overtreffende trap van vloeken en verwensen. Dat concludeer ik niet naar aanleiding van verwensingen waarin nieuwe gevreesde ziektes voorkomen (krijg de aids). Het gebruiken van ziektes in vervloekingen is in het Nederlands en dan nog vooral in het Noorden van het taalgebied van alle tijden. Met een nieuwe vorm van verdergaande verruwing heeft dat niets te maken. Neen, ik kom tot de conclusie van de overtreffende trap omdat het woordveld lichaamsafscheidingen steeds populairder wordt als nieuw domein om taboes te doorbreken.
Vergroving van het vloeklexicon zie ik in verwensingen als stik in de stront van god, krijg reetschilfers, krijg holstrontverklontering en in vloeken als gadver de kankerpus, gadver de reutellong met slijmstukken. Opvallend in dit verband is overigens dat we een combinatie zien van een religieuze term met een dysfemistische. Een verklaring voor deze ontwikkeling is niet gemakkelijk te geven. Misschien probeert de jeugd door dat verbale geweld haar verlegenheid, onhandigheid, hulpeloosheid, haar in eigen ogen infantiele gedrag bij het aangaan van relaties – allemaal zaken die schaamte veroorzaken – te transformeren in het tegenovergestelde daarvan. In trots en respect dus. Verbaal geweld betekent dan voor jongeren het uitoefenen van macht en een soort compensatie voor hun monotone en uitzichtloze bestaan in een gemarginaliseerd milieu (Gilligan, 1997).

Hoe in de toekomst nieuwe taboeterreinen geëxploiteerd zullen worden, laat zich (nog) niet voorspellen. Evenmin welke alternatieven de huidige drie meest frequent gebruikte vloeken shit, godverdomme en verdomme als concurrenten zullen krijgen. Ook de opvolgers van de meest gebruikte verwensingen donder op, verrek en barst kunnen we zelfs niet eens tentatief aanwijzen.

Wat wel onomstotelijk lijkt, is dat vloeken en verwensingen onuitroeibaar zijn, omdat ze buitengewoon functioneel zijn. Zij voorkomen hartinfarcten en ander lichamelijk of geestelijk ongemak. Vloeken is dus goed voor de gezondheid en voorkomt dat justitie nog meer geweldsdelicten moet oplossen. Immers, wie vloekt gaat meestal niet op de vuist!"

Zie ook
Vloeken, schelden en schimpen (Justitiële Verkenningen nr. 3 van 2003)
Van Dale schrapt in woordenboek

Reacties (6)

6. Geschreven door John , op 03-03-2008 17:43 Bij Toutatis! Ik vind afgodverdomme een prachtige vondst!

3P2         T8Q      
T      Y    Y R   FPR
6S8   TQJ   DXJ      
  8    R    5 O   5Q3
6CA         UE8      

Powered by AkoComment Tweaked Special Edition v.1.4.6
AkoComment © Copyright 2004 by Arthur Konze - www.mamboportal.com
All right reserved